ADS
A joint project by
Institute for Social Studies of the University Of Warsaw and
Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences

[ Back to main ] [ Back to list of the data sets ] [ Search ] [ Download data set ]

Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998

IDP0028
Title of the StudyUpośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998
Full name of the institution depositing the dataZespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk
Principal InvestigatorKrystyna Janicka
Contact personMaciej D. Kryszczuk
Data collection languagePL
Documentation languagePL
FlagsLOG.P FIL.P UDC.P STD.P CDB.P FRE.P DSC.P

The purpose of the study

Projekt obejmował wielowymiarową analizę procesu popadania w stan upośledzenia społecznego oraz czynników odpowiedzialnych za jego utrwalanie. Przyjęta przez autorów projektu perspektywa badawcza zakłada makrostrukturalne ujęcie problemu ubóstwa i marginalizacji, czyli badanie stopnia ryzyka deprywacji materialnej dla rozmaitych segmentów struktury społeczno-zawodowej. Badanie kwestionariuszowe przeprowadzone zostało na próbie mieszkańców Łodzi i miało charakter panelowy (uczestniczyli w nim respondenci, którzy w roku 1994 brali udział w badaniach nad strukturą społeczną).

Celem projektu było określenie podstawowych cech strukturalnych i rodowodu społecznego kategorii znajdujących się w sytuacji upośledzenia społecznego lub zagrożonych taką sytuacją oraz analiza strukturalnych źródeł niepowodzeń adaptacyjnych do zmian systemowych. Spowodowane różnymi względami niedostosowanie jednostek i rodzin do zmienionych w wyniku przeobrażeń ustrojowych i gospodarczych warunków pracy i bytowania powoduje utrwalanie się syndromu ubóstwa i wykluczenia społecznego.

W badaniach ubóstwo i upośledzenie społeczne konceptualizowane jest w dwojaki sposób. Pierwsza koncepcja, nawiązująca do schematu klas konsumpcyjnych i problematyki dystrybucji dóbr jako ważnego czynnika strukturalizacji społecznej, nakazuje zwrócić uwagę na mechanizmy rozdziału istotnych z różnych względów dóbr. Zgodnie z tym ujęciem, podstawowe wymiary klas konsumpcyjnych tj. bieżące dochody i skumulowany stan posiadania, umożliwiają identyfikację i empiryczne określenie kręgów ubóstwa (Zaborowski 1995). Inne podejście do badania problemów upośledzenia społecznego oferuje koncepcja obywatelstwa (zob. T. H. Marshall), akcentująca znaczenie podstawowych praw (cywilnych, politycznych, socjalnych) związanych ze statusem obywatela we współczesnych społeczeństwach dobrobytu. Przyjęcie takiej perspektywy teoretycznej nakazywałoby odniesienie problemu dystrybucji do możliwości pełnego uczestnictwa jednostek w życiu społecznym.

W tym kontekście ważnym elementem projektu było określenie i uwzględnienie w analizach różnych sfer życia społecznego, w których wystąpiło ograniczenie bądź całkowite wyeliminowanie uczestnictwa jednostek lub rodzin. Z tego względu, poza wskaźnikami bieżącej konsumpcji, do analiz włączone zostały informacje o różnych aspektach pozycji rynkowej badanych: usytuowaniu na rynku pracy i pozycji zawodowej. W badaniu uwzględnione zostały ponadto liczne, pozaekonomiczne wymiary ubóstwa – wiążące się w szczególności ze społeczną i polityczną partycypacją badanych.

Kolejnym ważnym przedmiotem badania był psychologiczny wymiar sytuacji życiowej jednostek, na który składa się sfera świadomości oraz kondycja psychiczna wyrażająca się m.in. w poczuciu wartości życia, wiary w siebie czy samoocenie położenia społecznego. Uwzględnienie cech osobowości oraz postaw wyrażających stosunek respondentów wobec własnej osoby i społeczeństwa jest szczególnie ważne w przypadku analiz zmierzających do określenia zarówno uwarunkowań, jak i konsekwencji ubóstwa i innych przejawów upośledzenia społecznego.

Ze względu na specyfikę gospodarczą i zawodową wsi i miasta oraz odrębność mechanizmów generowania biedy w obu tych zbiorowościach, badania skupiły się na problemach społeczności wielkomiejskiej, a dokładniej: mieszkańców Łodzi. O wyborze Łodzi jako przedmiotu badań przesądziły zarówno względy merytoryczne, jak i praktyczne – w szczególności możliwość przeprowadzania badań panelowych. Strukturze społecznej Łodzi poświęcono całą serię badań, których celem była analiza różnych wymiarów i korelatów zróżnicowania społeczno-zawodowego. W badaniach z 1998 roku wzięły udział osoby, które uczestniczyły w przeprowadzonym cztery lata wcześniej badaniu pt. „Przemiany Struktury Społecznej Łodzi”. Dzięki takiemu doborowi próby, w analizach mogły zostać wykorzystane dane o respondentach uzyskane w 1994 roku, które ilustrują istniejący wówczas rozmiar oraz kierunki relatywnego upośledzenia grup, będące przedmiotem badania w roku 1998. Czteroletni odstęp między porównywanymi badaniami pozwolił ponadto na studiowanie procesów tworzenia się i utrwalania enklaw niedostatku.

Schemat analizy badania uwzględnia dwie podstawowe kategorie badanych, które zostały wyróżnione ze względu na kryterium aktywności zawodowej w 1994: aktywnych zawodowo oraz będących bez stałej pracy, a jednocześnie jej poszukujących (bez względu na oficjalny status bezrobotnego) oraz pozostających poza rynkiem pracy. Te dwie grupy analizowane były na tle grupy kontrolnej: pracujących dobranych spośród tych gospodarstw domowych, w których wartość dochodu przypadająca na członka rodziny mieści się dwóch przedziale dwóch dolnych decylów.


Main topics of the study

Podstawowym narzędziem badania był kwestionariusz opracowany przez zespół w składzie: K. Janicka, K. M. Słomczyński, W. Zaborowski i B. Mach. Nadrzędnym celem w konstruowaniu tego kwestionariusza było zapewnienie porównywalności informacji uzyskanych w 1994 i 1998 roku.

W kwestionariuszu zawarto następujące bloki tematyczne:

1. Praca. Sytuacja respondentów na rynku pracy: stan zatrudnienia, zawód i inne charakterystyki sytuacji pracowniczej, takie jak wielkość zakładu pracy, gałąź gospodarki, rodzaj stanowiska – w okresie badań i w przeszłości.

2. Opinie i poglądy. Poglądy i opinie o strukturze społecznej i konfliktach, które są związane z różnego rodzaju podziałami i barierami społecznymi. Blok ten obejmuje również pytania o ocenę zmian, jakie miały miejsce w Polsce po 1989.

3. Historia rodziny. Międzypokoleniowa ruchliwość społeczno-zawodowa respondentów. Szczegółowe informacje o składzie oraz sytuacji ekonomicznej gospodarstwa domowego badanych, uwzględniająca zarobki z pracy i inne źródła dochodów, szeroko pojęte warunki mieszkaniowe oraz posiadanie dóbr trwałego użytku, jak również subiektywne oceny sytuacji materialnej gospodarstwa przez respondentów.

4. Znajomi. Charakterystyka znajomych respondentów, ze względu na poziom wykształcenia. Opis sieci bezpośrednich relacji społecznych respondentów (struktury otwarte czy domknięte).

5. Ocena pozycji społecznej. Subiektywna ocena pozycji społecznej respondentów.

6. Dane osobowe. Wykształcenie i obywatelska partycypacja respondentów (przynależność do stowarzyszeń, udział w wyborach).

7. Osobiste przekonania i odczucia. Orientacje światopoglądowe i postawy respondentów: m.in.: rygoryzm prawny i moralny, autorytaryzm, potrzeba stabilności, zaufanie społeczne, orientacje na przyszłość, ocena własnego samopoczucia.

8. Zmiany na lepsze i gorsze. Pytania otwarte dotyczące zmian odczuwanych jako korzystne bądź niekorzystne dla respondentów.


Unit of Analysis

Badanie przeprowadzono na 441-osobowej próbie mieszkańców Łodzi. Wszyscy respondenci dobrani zostali spośród próby badanej w ramach projektu „Przemiany struktury społecznej Łodzi”, zrealizowanego w 1994.

Technika zbierania danych: indywidualny wywiad kwestionariuszowy przeprowadzany w miejscu zamieszkania respondenta. Wobec wszystkich respondentów zastosowano ten sam kwestionariusz.

Realizacja badań terenowych miała miejsce od grudnia 1998 do lutego 1999. Badania terenowe przeprowadzone zostały przez Zakład Badań Naukowych PTS, przy współudziale dr Pawła Daniłowicza z IS UŁ. W przeprowadzaniu rozmów kwestionariuszowych uczestniczyło 32 ankieterów. W celu sprawdzenia, czy w skład próby panelowej weszły te same osoby, które były badane w roku 1994, przeprowadzono drobiazgową kontrolę zgodności podstawowych charakterystyk demograficznych i społecznych badanych respondentów. Zadanie to spoczywało na kierowniku projektu.


Sample design

Type of the sample applied in the Study

Podstawą doboru próby do opisywanych badań była próba badana w ramach projektu „Przemiany struktury społecznej Łodzi”, zrealizowanego w 1994. W skład tej ostatniej próby weszło 1000 losowo dobranych mężczyzn i 500 kobiet. Wszyscy respondenci byli stałymi mieszkańcami Łodzi i mieścili się w przedziale wiekowym 21-65 lat (czyli osoby urodzone w latach 1929-1973). Respondenci dobrani zostali metodą losowo-warstwową, w sposób uwzględniający rzeczywiste proporcje kobiet i mężczyzn zamieszkałych w pięciu dzielnicach Łodzi (Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście, Widzew) .

W skład próby panelowej, badanej w 1998, weszły dwie podpróby:

1. Losowa próba mężczyzn, głów rodzin (300 respondentów)

2. Celowa próba mężczyzn oraz kobiet, dobranych według kryteriów wskazujących na względnie najmniej korzystną sytuację materialną w 1994 roku.

Ad. 1. Spośród 1000 mężczyzn badanych w 1994 wylosowano 300 respondentów do badań panelowych (metodą prostego doboru losowego). W badanej próbie ostatecznie znalazło się 157 mężczyzn z próby podstawowej i 143 z próby rezerwowej.

Ad. 2. Z próby badanej w roku 1994 wyłączono mężczyzn, którzy w wyniku losowania weszli w skład próby zasadniczej bądź rezerwowej. Spośród uzyskanej w tej sposób grupy wybrano respondentów, którzy spełniali następujące kryteria:

a) Kryterium obiektywne: miesięczny dochód przypadający na osobę w gospodarstwie domowym badanych nie przekraczał sumy 2000 zł.

b) Subiektywnie określony poziom deprywacji potrzeb materialnych, mierzony za pomocą deklaracji, że w ciągu roku 1994 w gospodarstwach domowych badanych zdarzały się zarówno sytuacje, w których brakowało pieniądzy na żywność, jak i takie, w których nie starczało środków na opłaty mieszkaniowe.

Wszyscy respondenci spełniający jednocześnie oba powyższe kryteria (72 mężczyzn i 69 kobiet), weszli w skład dobranej celowo grupy.


Geographic coverage of the sample

Łodź, Polska
Lower age cut-off for the sample21
Upper age cut-off for the sample65

Data collection methods were used for the study

"face-to-face" interview

The total number of starting or issued names/addresses and the total number of successfully completed

starting or issued names/addresses441
sucessfully completed441

Substitution or replacement of respondents

not permitted

Post-stratification weight

not available

Description of sample design

Attached to deposited documentation

Fieldwork

Start and end dates of fieldwork

Start date1-12-1998
End date1-3-1999

Interviewers required to

make a certain number of calls/visits on different days

Minimum number of contact attempts

3

Interviews back-checked (e.g. supervisor checks later whether interview was conducted

Yes - approximate proportion 20 %

Other information about the study

Pattern for data quotation

W pracach korzystających ze zbioru danych:

K. Janicka (1998, 2006). Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998: komputerowy zbiór danych, Zespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych, IFiS PAN.

W pracach korzystających z niniejszego opracowania:

K. Janicka (1998, 2006). Dokumentacja badania „Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania 1998”, Zespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych, IFiS PAN.


Generally accessible publications that refer to this data

Krystyna Janicka (red.) „Raport końcowy z realizacji projektu badawczego Nr 1 H02E 01414”, Maszynopis w IFiS PAN, Warszawa 2001

Krystyna Janicka „Permanent Deprivation of the Urban Population: Patterns and Factors”, październik 2000 (maszynopis referatu w IfiS PAN).


Data distribution

Data use restrictions

no restrictions

[ Back to main ] [ Back to list of the data sets ] [ Search ] [ Download data set ]