ADS
A joint project by
Institute for Social Studies of the University Of Warsaw and
Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences

[ Back to main ] [ Back to list of the data sets ] [ Search ] [ Download data set ]

Jak formują się klasy średnie w okresie transformacji

IDP0002
Title of the StudyJak formują się klasy średnie w okresie transformacji
Full name of the institution depositing the dataInstytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk
Principal InvestigatorHenryk Domański
Contact personArtur Kościański
Data collection languagePL
Documentation languagePL
FlagsLOG.P FIL.P REC.P UDC.P STD.P STR.P CDB.P FRE.P ASC.P DDS.P MIS.P DSC.P

The purpose of the study

Badanie miało na celu rozpoznanie procesów formowania się klasy średniej (lub klas średnich) w okresie systemowego przejścia, na przykładzie przemian społeczeństwa polskiego. W końcu lat osiemdziesiątych, badania nad strukturą społeczną weszły w etap, kiedy zaczęto podejmować próby odpowiedzi na pytanie, czy ustrojowej transformacji w gospodarce i systemie politycznym towarzyszy wyłanianie się „nowych” segmentów klasowo-warstwowych. Celem tego badania było postawienie pewnych kluczowych problemów w tym zakresie i rozstrzygnięcie ich na gruncie empirycznym. Chodziło o rozstrzygnięcie, czy w strukturze społeczeństwa polskiego wyłaniają się grupy, które nazwane mogą być „konfederacją’’ luźno powiązanych klas średnich czy jedną zintegrowaną klasą średnią? Z jakiego podłoża społecznego wyłaniają się te warstwy? Jakimi syndromami obiektywnych cech się charakteryzują? Jakie etosy, systemy wartości i orientacje polityczne wytwarzają?

Main topics of the study

Tym, co odróżnia klasę średnią od przedstawicieli innych klas jest, po pierwsze, ‘’pośrednia’’ pozycja w hierarchii społeczno-ekonomicznego statusu. Ze względu na poziom wykształcenia, zarobki, pozycję zawodową pracownicy umysłowi i drobni właściciele sytuują się na ogół wyżej niż kategorie robotnicze, a znacznie poniżej wielkiego biznesu i elity władzy.

Po drugie, specyficzne dla reprezentantów klasy średniej są zachowania i orientacje życiowe jej członków. Dominują tu rywalizacja, stałe dążenie do awansu zawodowego i chęć utrzymania standardu materialnego na odpowiednio wysokim poziomie. Droga do sukcesu prowadzi przez oszczędność, kalkulację opłacalności wydatków konsumpcyjnych i inwestycji, samodyscyplinę, pracowitość, wiarę we własne siły, przedsiębiorczość i przedsiębiorczość w zdobywaniu wykształcenia i kwalifikacji zawodowych. Ideologia sukcesu, bogacenia się, współzawodnictwo, stałe zabieganie o uznanie społeczne i prestiż tworzą etos klasy średniej. Przywiązanie do tego etosu, jego akceptacja i świadomość przynależności do klasy średniej są wyznacznikami jej obecności w strukturze społecznej w nie mniejszym stopniu niż obiektywne atrybuty statusu.

W niniejszym badaniu polskiego odpowiednika „klasy średniej” poszukiwano w kręgu biznesu i w środowisku pracowników umysłowych, czyli wśród tych kategorii, które pod względem obiektywnych cech położenia społecznego są najbardziej zbliżone do „midlle class” współczesnego kapitalizmu.

Autorzy starali się w pierwszym rzędzie rozstrzygnąć, czy kategorie te rzeczywiście sytuują się pomiędzy klasą robotniczą, a segmentami, które można by zaliczyć do klas wyższych w społeczeństwie polskim. Miałoby pierwszy test na istnienie „klasy średniej”. Porównywano w tym celu pozycje zajmowane przez drobnych właścicieli i rozmaite grupy pracowników umysłowych w podstawowych wymiarach stratyfikacyjnych z pozycjami zajmowanymi, z jednej strony, przez robotników, a z drugiej strony – przez kadrę kierowniczą przedsiębiorstw i administracji państwowej oraz reprezentantów wielkiego biznesu.

Opierając się na dotychczasowych ustaleniach, można oczekiwać pewnej rozbieżności pomiędzy położeniem materialnym poszczególnych segmentów polskiej klasy średniej, a ich stylem życia, prestiżem społecznym i uczestnictwem w kulturze. Efektem charakterystycznych dla centralnego zarządzania gospodarką mechanizmów dystrybucyjnych było uzyskiwanie przez inteligencję stosunkowo niskich zarobków w stosunku do ich wysokiego kapitału kulturowego. Odwrotna reakcja ukształtowała się wśród drobnych właścicieli, którzy z racji monopolistycznej pozycji w zakresie świadczonych usług otrzymywali nieproporcjonalnie wysokie dochody w stosunku do posiadanego wykształcenia, kwalifikacji profesjonalnych społecznego prestiżu.

W świetle tych uwag, jednym z najistotniejszych ustaleń jakich miał dostarczyć ten projekt było stwierdzenie, czy zjawiska dekompozycji statusu integracji i drobnych właścicieli utrzymują się nadal, czy też dokonuje się krystalizacja ich położenia społecznego w wyniku dokonujących się obecnie transformacji systemowych. Jak zatem sytuują się względem siebie potencjalna ”nowa „ i „stara” klasa średnia w kluczowych wymiarach stratyfikacyjnych i, czy można mówić o ich odrębności względem innych klas.

Pozycja w wymiarach stratyfikacyjnych stanowi jednak tylko pewien aspekt usytuowania w strukturze społecznej. Oblicze „klasy średniej” tworzy etos jej członków – ich postawy, wartości i orientacje życiowe. Teoretyczne rozważania poświęcone tej problematyce i potoczne obserwacje pozwalają przypuszczać, że mentalność inteligencji i pracowników umysłowych niższego szczebla odbiegają od zachować charakterystycznych dla nowej klasy średniej w krajach kapitalistycznych. Jak dotąd, nie wykazywali oni orientacji na indywidualny awans w hierarchii zawodowej, nie przejawiali orientacji konsumpcyjnych i obca im była ideologia sukcesu. Wynikało to w dużej części z ograniczeń stwarzanych przez rozwiązania systemowe "realnego socjalizmu". W wyłaniającym się obecnie systemie, utrzymanie się takich postaw stwarzałoby istotną barierę rozwoju klasy średniej. Inną barierą są – w naszym przekonaniu, charakterystyczne dla inteligencji polskiej nastawienia kolektywistyczne – świadomość odpowiedzialności za losy narodu, skłonność do przywództwa kulturowego, podtrzymywania tradycji historyczno-kulturowej, wychowywania społeczeństwa i poczucie misji w tym zakresie. Można też wątpić, czy reprezentanci drobnego biznesu w Polsce charakteryzują się specyficzną dla „starejklasy średniej” przedsiębiorczością, nastawieniem na długofalowy zysk, kosztem ograniczeń bieżącej konsumpcji, przedsiębiorczością i uporem w dążeniu do celu.

Od kilku lat badacze społeczeństw kapitalistycznych starają się rozstrzygnąć, czy występują w nich: (1) oznaki tzw. proletaryzacji klasy średniej, czyli jej materialnej pauperyzacji, zbliżenia do kategorii robotniczych w zakresie konsumpcji oraz przejmowanie wartości i postaw typowych dla współczesnego proletariatu, a równocześnie czy można mówić o (2) tzw. wewnętrznej pluralizacji klasy średniej, czyli podziale na sub-segmenty różniące się pod względem statusu ekonomicznego, postaw i orientacji życiowych. Zgodnie z tym co się na ten temat twierdzi, obydwa procesy sprzyjają zanikaniu odrębności klasy średniej na tle innych barier i dystansów społecznych.

Badanie to miało rozstrzygnąć, czy o „proletaryzacji” i „pluralizacji” można mówić w odniesieniu do inteligencji , pracowników umysłowych i drobnego biznesu. W takim zakresie, w jakim procesy te faktycznie występują ustalimy ich socjologiczną treść w polskiej „middle class”, w jakich płaszczyznach zarysowuje się jej zróżnicowanie i gdzie przebiegają linie wewnętrznego podziału.

Trzeci blok problemów badawczych dotyczy charakterystycznych dla klasy średniej dążeń do zapewnienia sobie uznania i estymy społecznej, co w odniesieniu do społeczeństwa amerykańskiego nazwał „paniką prestiżu”. Reprezentantom tego segmentu zależy na podkreśleniu własnego statusu i na tym, aby ich „właściwie” identyfikowano z ludźmi, którym się powiodło. Żadna z warstw nie zabiega bardziej o prestiż niż klasa średnia, ponieważ symbole prestiżu (lepsze samochody, mieszkanie w droższej dzielnicy, urlop w luksusowym kurorcie) dają poczucie wyższości w stosunku do klas niższych, a członkowie „middle class” chcą za wszelką cenę wykazać, że są ludźmi sukcesu i osiągnęli co najmniej tyle, ile można osiągnąć dysponując zdolnościami, ambicjami i chęcią awansu. Punktem odniesienia dla klasy średniej jest klasa robotnicza, a jej obsesją – utrzymanie dystansu społecznego wobec robotników.

Podstawowym celem, który stawiają autorzy niniejszego badania jest rozstrzygnięcie, na ile zbliżonymi postawami charakteryzują się pracownicy umysłowi i kręgi biznesu w społeczeństwie polskim. Wymaga to określenia: (1) stylu życia polskiej klasy średniej – czy np. podobnie jak w społeczeństwie amerykańskim są oni snobami, którym zależy na akcentowaniu własnych osiągnięć i demonstrowaniu wysokich możliwości konsumpcyjnych, (2) aspiracji życiowych, wzorów sukcesu i grup odniesienia, z którymi inteligenci, pracownicy umysłowi niższych szczebli i drobni właściciele się identyfikują, (3) postaw tych kategorii wobec środowiska robotniczego, identyfikacji stereotypów i, ewentualnie, uprzedzeń, (4) samooceny własnego miejsca w społeczeństwie, lęku przed degradacją, lub też – na odwrót – wiary w siebie i poczucia pewności.


Unit of Analysis

dorosły obywatel RP [kobieta/mężczyzna, ukończone lat 18]

Sample design

Type of the sample applied in the Study

Próba do badania jest losową 1600-osobową reprezentacją ludności Polski w wieku od 18 lat. Próba ma charakter imienny i została dobrana z operatu Rządowego Centrum Informatyki PESEL. Poszczególne osoby dobierano metodą losowania systematycznego w ramach wyróżnionych warstw. Warstwowanie przeprowadzono z uwzględnieniem wielkości miejscowości, makroregionu, a także płci i wieku dobieranych osób.

Geographic coverage of the sample

Polska
Lower age cut-off for the sample18
Upper age cut-off for the samplebrak

Data collection methods were used for the study

"face-to-face" interview

The total number of starting or issued names/addresses and the total number of successfully completed

starting or issued names/addresses1600
sucessfully completed1596

Substitution or replacement of respondents

permitted
Próba zawiera część rezerwową liczącą 1600 osób. Osoby z próby rezerwowej zostały zestawione w pary z osobami z próby zasadniczej przy uwzględnieniu kryteriów zgodności płci i zbliżonego wieku. Pozwala to zastępować jednostki niedostępne z próby zasadniczej osobami o zbliżonych cechach demograficznych. Szczegółowe zasady korzystania z zasobów próby rezerwowej omówiono w dalszej części opracowania.

Post-stratification weight

not available

Known limitations (biases) of the achieved sample. For example: differential coverage of particular groups, either because of sample design or response differences.

Mimo, że badanie było realizowane we wszystkich województwach, to należy pamiętać, że podstawę warstwowania terytorialnego stanowiły makroregiony i tylko na tym szczeblu możemy mówić o reprezentatywności próby.

Description of sample design

not attached to deposited documentation

Fieldwork

Start and end dates of fieldwork

Start date-5-1998
End date-10-1998

Interviewers required to

make a certain number of calls/visits in different times of the same day
make a certain number of calls/visits on different days

Minimum number of contact attempts

2

Interviews back-checked (e.g. supervisor checks later whether interview was conducted

Yes - approximate proportion 10 %

Other information about the study

Pattern for data quotation

Dokumenty i publikacje, w których autorzy korzystają bezpośrednio ze zbioru danych – samodzielnie obliczonych i opracowanych na podstawie zarchiwizowanego zbioru - powinny zostać opatrzone następującym odwołaniem:

Henryk Domański, Franciszek Sztabiński, Paweł Sztabiński, Włodzimierz Wesołowski. Jak formują się klasy średnie w okresie transformacji: komputerowy zbiór danych 1997. Instytut Filozofii i Socjologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa 2002.

Cytaty dotyczące bezpośrednio niniejszego opracowania (np. cytowanie rozkładu odpowiedzi na pytanie, brzmienia pytania, czy przywołanie podanych tu informacji na temat programu lub procedury badawczej) powinny zostać opatrzone następującym odwołaniem:

Henryk Domański, Franciszek Sztabiński, Paweł Sztabiński, Włodzimierz Wesołowski. Jak formują się klasy średnie w okresie transformacji: struktura wyników badań 1997. Instytut Filozofii i Socjologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa 2002.

Generally accessible publications that refer to this data

Książki

1997. Elementy nowego ładu. Zbiór artykułów pod red. Henryka Domańskiego i Andrzeja Rycharda. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

1999 Zadowolony niewolnik idzie do pracy. Postawy wobec aktywności zawodowej kobiet w 23 krajach. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

2000. Hierarchie i bariery społeczne w Polsce w latach 90-tych. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

2000. Jak żyją Polacy? Zbiór artykułów pod red. Henryka Domańskiego, Antoniny Ostrowskiej i Andrzeja Rycharda, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

2002. Polska klasa średnia. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Artykuły

1997. Distribution of incomes in Eastern Europe. "Intemational Joumal of Comparative Sociology", 38: 249-270.

1997. Social change and status attainment among men and women in contemporary Poland. Social Science Information 36: 641-666 (z Danielem H. Krymkowskim).

1998. "Merytokracja i dynamika mobilności. Polska na tle państw postkomunistycznych", ss. 11-31. W: A. Siciński (red.), Do i od socjalizmu. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

1998. "Maź czy żona? Wpływ małżonków na identyfikacje z klasą średnia w piętnastu krajach" Kultura i Społeczeństwo, Nr 1(62): 125-142.

1998. "Stratyfikacja na rynku pracy w latach 90-tych, ss. 87-98. W: S. Partycki (red.), Rynek a rozwój społeczny. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej.

1998 "Krystalizacja hierarchii uwarstwienia w latach 90-tych", ss. 13-24. W: Kontrasty w stanie zdrowia. Warszawa: AWF.

1998. "Klasa robotnicza na tle innych klas". Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny (LX), Nr 3-4: 373-395.

1999 Meritocracy, income hierarchy and mobility dynamics: Poland in comparison with other post-communist societies. East Central Europe/ L'Europe Du Centre Est: Eine wissentschaftliche Zeitschrift. 26: 55-70.

1999. "Merytokracja i hierarchia dochodów w Polsce". Polityka Społeczna, Nr 5-6: 3-5. 1999.

1999. "Nierówności płci w świadomości kobiet". Promocja zdrowia (16) Nr VI: 29-47.

1999. Czy w Polsce zanikają klasy? Postawy wyborcze a miejsce w strukturze społecznej w latach 1991-1997. "Studia Socjologiczne". Nr 3 (154): 83-113.

1999. Wskiednijewnata pieredstawa za criedniata klasa kato predpodstawka za adapiranije na zapadnijte. "Socjologiczeskij Problemy". Nr 1-2 (31): 104-125.

1999. Zagrożenia indywidualizmu. W: M. Malikowski i Z. Seręga (red.). Konflikty społeczne w Polsce w obliczu zmian systemowych. Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie. Tom l: 93-104.

2000-Potoczne wizje klasy średniej jako przyczynek do adaptacji zachodnich wzorów ."Kultura i Społeczeństwo" Nr 1:165-188.

2000. Death of classes in Poland? Electoral voting and class membership m 1991-1997. Polish Sociological Review, Nr 2 (203): 157-178.

2000. "Wzrost merytokraji i nierówności szans", s. 33-70. W: Jak żyją Polacy? Zbiór artykułów pod red. Henryka Domańskiego, Antoniny Ostrowskiej i Andrzeja Rycharda, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

2000. Selekcja ze względu na pochodzenie do szkoły średniej i na studia wyższe. Nauka i Szkolnictwo wyższe, 16, Nr 2: 97-107.

2000. "Wpływ kategorii trudno powiedzieć" na wyniki analiz". Ask, Społeczeństwo, Badania, Metody. Nr 9: 77-98.

2001."Zbieżność pozycji społecznej małżonków a rekompozycja systemu uwarstwienia". "Studia Socjologiczne". No l (l 60): 7-32.

2001. Social Mobility in Six East-European Nations, s. 111-146. W: Hilary Ingham, Mikę mgham i Henryk Domański (red.), Women on the Polish Labour Market. Budapest: CEU Press.

2001. The hierarchy of materiał status in Poland and the middle class, ss. 85-110. W: Elżbieta Kaczyńska (red.). Prace Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych. Warszawa: Wydawnictwo LTW.

2001. The rise of meritocracy in Poland. Sisyphus, Social Studies 15: 115-146.

2001. Rostouci nerovnosti a vezstup meritokracie v Polsku, pp.137-166. W: W. Adamski, P. Machonin and W. Zapf (red.), Transformace a modernizacni vyzvy. Praha: Sociologicky us Akademie ved Ceske republiky.

2002. Prawie na pewno. Zmiany w Polsce w świetle badań socjologicznych. "Res Publica Nowa" Nr 4:68-75.

2002. Pojawlienije w Polsze mieritokracji. "Socjologiczieskije Issiedowanija" Nr 6 (218): 29-49.

2002. Zmiany struktury zawodowej a ruchliwość społeczna, ss. 45-54. W: Społeczeństwo polskie wobec aktualnych problemów kraju. Warszawa: Przedsiębiorstwo Wydawnicze LAM.

2002. Procesy ruchliwości, merytokracja i przesunięcia w hierarchii społecznej. W: Jerzy Brzeziński i Helena Sęk (red.), Procesy ruchliwości, merytokracja i przesunięcia w hierarchii społecznej. Kolokwia Psychologiczne No 10. Warszawa: Instytut Psychologii PAN.

2002. Kształcenie córek i synów. "Res Publica Nowa" Nr 11: 43-48.

2002. Główne kierunki zmian w strukturze społecznej, ss. 69-96. W: Mirosława Marody (red.), Wymiary życia społecznego). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.


Data distribution

Data use restrictions

Ogólnie dostępne.

[ Back to main ] [ Back to list of the data sets ] [ Search ] [ Download data set ]