Polskie Generalne Sondaże Społeczne 1992-1999

The purpose of the study

Polski Generalny Sondaż Społeczny od 1992 roku jest stałym programem badań statutowych Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, finansowanym przez Komitet Badań Naukowych.

Ogólnym celem PGSS jest systematyczny pomiar trendów i skutków zmian społecznych w Polsce. Problematyka PGSS obejmuje badanie indywidualnych postaw, cenionych wartości, orientacji i zachowań społecznych, jak również pomiar zróżnicowania społeczno-demograficznego, zawodowego, edukacyjnego i ekonomicznego reprezentatywnych grup i warstw społecznych w Polsce. Coroczny, a od 1997 roku dwuletni, cykl powtarzania badań, zachowujących porównywalne standardy metodologiczne i identyczne wskaźniki, umożliwia systematyczną analizę trendów społecznych. Pod tym względem PGSS jest unikalnym programem badania zmian systemowych w Polsce. Dane PGSS pochodzą z indywidualnych wywiadów z ogólnopolską, reprezentatywną próbą dorosłych członków gospodarstw domowych. Zintegrowany zbiór danych PGSS z lat 1992-1999 obejmuje 11192 respondentów oraz przeszło 1100 zmiennych (w tym około 500 jest powtarzanych w kolejnych latach).

Istotnym celem programu jest niekomercyjne udostępnianie zbiorów danych i dokumentacji metodologicznej PGSS całej społeczności badaczy z nauk społecznych w Polsce oraz każdej zainteresowanej osobie i instytucji. Tę unikalną misję profesjonalną PGSS spełnia na trzy sposoby. Po pierwsze, dane i dokumentacja są udostępniane bezpośrednio po opracowaniu wyników kolejnego badania PGSS. Po drugie, zbiory zintegrowanych danych są przygotowywane w takiej postaci, aby każdy badacz mógł je bez trudu samodzielnie przetwarzać, stosując standardowe programy analiz komputerowych i statystycznych. Po trzecie, ISS opracowuje i udostępnia dodatkowe programy i narzędzia wspomagające wyszukiwanie wskaźników i zmiennych z pełnego zbioru danych PGSS. Zintegrowane dane z lat 1992-1999, dokumentacja metodologiczna oraz programy wspomagające są dystrybuowane na standardowych nośnikach elektronicznych (w tym także na dyskach CD-ROM). Udostępniane są również w sieci internetowej. Dodatkowo, podstawowe wyniki badań oraz pełna dokumentacja empiryczna i metodologiczna PGSS są opracowywane w formie publikacji książkowej.

Kolejnym celem PGSS jest dostarczanie badaczom w Polsce danych i wskaźników bezpośrednio porównywalnych z wynikami badań w innych krajach. Tego rodzaju dane nabierają szczególnej wartości poznawczej i diagnostycznej wówczas, gdy próbujemy zrozumieć mechanizmy i skutki zmian społecznych w Polsce przez porównawcze odniesienia do innych społeczeństw. Program PGSS realizuję tę misję na trzy sposoby. Po pierwsze, od 1992 roku do PGSS dołączane są różnorodne moduły problemowe z międzynarodowych badań International Social Survey Programme (ISSP), realizowanych obecnie w 34 krajach. Niektóre moduły ISSP są powtarzane co kilka lat, co umożliwia międzykrajowe analizy porównawcze także w dynamicznej - czasowej - perspektywie. Zintegrowany zbiór danych PGSS 1992-1999 zawiera około 510 wskaźników z międzynarodowych badań ISSP. Wyniki tych badań są udostępniane zarówno przez ISS, jak i przez międzynarodowe archiwa danych społecznych. Po drugie, w wyniku współpracy z amerykańskim General Social Survey (GSS, National Opinion Research Center, University of Chicago) i niemieckim, ogólnokrajowym programem badań sondażowych (ALLBUS, Zentrum fur Umfragen, Methoden und Analysen, Mannheim), do PGSS wprowadzono wybrane bloki pytań i wskaźników bezpośrednio porównywalnych z wynikami powtarzalnych badań GSS i ALLBUS. Badacze zainteresowani międzykrajowymi analizami porównawczymi znajdą w dokumentacji PGSS szczegółowe instrukcje wyszukiwania i analizy porównywalnych danych. Po trzecie, od 1992 roku pełna dokumentacja metodologiczna i systemowa PGSS oraz publikacje książkowe są opracowywane także w języku angielskim. Pomaga to w korzystaniu z oryginalnej dokumentacji badań międzynarodowych. Ułatwiło to także wprowadzenie zbiorów danych i wyników PGSS do międzynarodowych archiwów badań społecznych (min. do Inter-University Consortium for Political and Social Research, University of Michigan, Ann Arbor i ZentralArchiv, Uniwersytetet w Kolonii).

W 1997 roku rozszerzono metodologiczny program PGSS o realizację systematycznych eksperymentów, poświęconych testowaniu różnic w budowie kwestionariusza, w treści zadawanych pytań i w konstrukcji skal odpowiedzi. W PGSS 1997 i 1999 zrealizowano cztery rodzaje eksperymentów, którymi objęto trzydzieści zmiennych. Kontynuując ten program w następnych latach i udostępniając dane i wyniki eksperymentów całej społeczności badaczy z nauk społecznych, PGSS pragnie wnieść wkład do refleksji nad metodologią badań sondażowych i efektami poznawczymi stosowanych narzędzi pomiaru.

Main topics of the study

Problematyka PGSS obejmuje główne nurty zainteresowań polskiej i światowej czołówki badaczy z różnych dyscyplin empirycznych nauk społecznych: socjologii, psychologii społecznej, nauk politycznych i ekonomii. Jest również bliska zainteresowaniom praktyków śledzących procesy przekształceń systemowych w Polsce i analizujących ich skutki. W obrębie powtarzanej od 1992 roku problematyki, w PGSS znalazły się następujące bloki zagadnień:

Charakterystyki społeczno-demograficzne badanych, obejmujące również ekologię społeczną i mobilność geograficzną, strukturę rodziny i małżeństwa. Do tej grupy należy zaliczyć także wskaźniki indywidualnych postaw, zogniskowanych na problemach życia rodzinnego i małżeństwa, sytuacji kobiety; aborcji, życia seksualnego oraz na uznawanych wartościach wychowawczych.

Położenie w systemie stratyfikacji i nierówności społeczne:

1. Pozycja zawodowa i aktywność na rynku pracy. Do pomiaru pozycji zawodowej respondenta wykorzystano międzynarodowe i polskie klasyfikacje zawodów oraz przypisane im skale prestiżu społecznego i pozycji ekonomicznej. Z kolei, miejsce pracy respondenta jest charakteryzowane przez sektory własności, branże i gałęzie gospodarki oraz wielkość i terytorialną lokalizację przedsiębiorstw. Osobne zmienne diagnozują doświadczenia i okresy bezrobocia. Wskaźniki charakteryzujące pozycję zawodową respondenta (i współmałżonka) są powtarzane w opisie pozycji zawodowej jego rodziców, co umożliwia badanie procesów ruchliwości społeczno-zawodowej (w tym mechanizmów awansu i degradacji) w przekroju międzypokoleniowym. W 1997 roku do PGSS wprowadzono dane o pozycji zawodowej respondenta w jego pierwszej w życiu pracy, rozszerzając w ten sposób zakres badania ruchliwości także w wymiarze wewnątrzpokoleniowym. Oprócz wskaźników pozycji zawodowej w PGSS znajdują się również subiektywne oceny miejsca pracy i zawodu w strukturze wartości i celów życiowych jednostki, poczucie pewności pracy oraz skale satysfakcji z wykonywanej pracy;
2. Poziom i kierunek wykształcenia respondenta, jego rodziców i współmałżonka, wraz z postrzeganiem roli wykształcenia jak czynnika sukcesu i pozycji społecznej. W 1997 roku wprowadzono dodatkowe wskaźniki diagnozujące okresy, profil i tryb uzyskanego wykształcenia, formy własności szkół i ich lokalizację oraz uzyskane dyplomy i tytuły zawodowe;
3. Sytuacja materialna respondenta i jego rodziny, określona wskaźnikami dochodów indywidualnych, łącznych dochodów gospodarstwa domowego; sytuacją mieszkaniową, wyposażeniem w dobra materialne oraz poziomem zadłużenia i oszczędności gospodarstwa domowego. PGSS zawiera również szereg skal mierzących nastroje ekonomiczne Polaków, a w tym skale poziomu zadowolenia z dochodów indywidualnych i z sytuacji materialnej rodziny oraz skale ocen bieżącego stanu i kierunków zmian w sytuacji gospodarczej kraju. Wprowadzono również wskaźniki pomocne w konstruowaniu skal sprawiedliwości dystrybucyjnej (ekonomicznej), związane m.in. z wyobrażeniami o sprawiedliwych zasadach podziału dochodów i zarobków oraz o rozmiarze dopuszczalnych nierówności ekonomicznych między różnymi kategoriami zawodowymi i warstwami społecznymi.

Subiektywne oceny pozycji społecznej i jej zmian w czasie, obejmują identyfikację klasowo-warstwową, ocenę własnej pozycji w społeczeństwie w okresie badań i w przeszłości oraz samooceny statusu zawodowego, materialnego i edukacyjnego w porównaniu z pozycją rodziców.

Poglądy i opinie o strukturze społecznej, nierównościach społecznych i zmianach systemowych w Polsce, obejmują również oceny czynników warunkujących szansę sukcesu w życiu, postrzeganie mechanizmów kreujących nierówności społeczne oraz wyznaczających biedę i bogactwo.

Zachowania i preferencje wyborcze. Poczynając od 1992 roku, PGSS rejestruje deklaracje respondentów dotyczące udziału i preferencji w wyborach prezydenckich i parlamentarnych w Polsce. Dane obejmują wybory prezydenckie 1990, 1995 oraz parlamentarne z lat 1991, 1993 i 1997 (oraz referendum konstytucyjne z 1997 roku).

Efektywność systemu politycznego. Ten blok tematyczny obejmuje ogólne oceny sprawności działania systemu politycznego oraz demokracji w Polsce, zaufanie do głównych instytucji społecznych i politycznych oraz opinie o różnych kryteriach podziału budżetu na cele publiczne.

Orientacje polityczne i ideologiczne, obejmują zainteresowanie polityką i życiem publicznym, preferowane cele polityki, postulowaną rolę rządu w gospodarce i w życiu publicznym, opinie o komunizmie i socjalizmie, autoidentyfikację na skali poglądów lewicowych/ prawicowych, tolerancję wobec komunistów, ateistów i militarystów oraz kwestie międzynarodowe (zagrożenia niepodległości Polski, postawy wobec innych krajów).

Religia i religijność. Powtarzane w kolejnych badaniach pytania PGSS dotyczą wyznania i częstości praktyk religijnych, siły wiary, wiary w życie po śmierci, zaufania do kościoła katolickiego, oceny wpływu kościoła i organizacji wyznaniowych na życie publiczne w Polsce oraz tolerancji wobec ateistów.

Postawy wobec etycznych dylematów współczesności (aborcji, rozwodów, eutanazji, kary śmierci) oraz przestrzegania prawa.

Satysfakcja z własnego życia. Pomiary subiektywnego well-being replikują klasyczne skale zadowolenia z różnych sfer życia (rodzinnego, małżeńskiego, towarzyskiego, materialnego i zawodowego) i ich znaczenia dla jednostki; skale bolesnych i radosnych doświadczeń, chęci i radości z życia, poczucia szczęścia (w różnych momentach życia) oraz zaufania do ludzi.

Stan i ocena własnego zdrowia (w tym także palenie tytoniu i picie alkoholu). Z kolei, osobne moduły problemowe międzynarodowych badań porównawczych ISSP, dołączane do PGSS objęły, w latach 1992-1999, zagadnienia nierówności społecznych (1992), ochrony środowiska (1993), rodziny i społecznych ról kobiety (1994), seksualizmu (1994), tożsamości narodowej (1995), postaw wobec pracy (1997), opinii o roli rządu i państwa (1997), religii i religijności (1999) oraz nierówności społecznych (1999). Każdy z tych modułów zawiera około siedemdziesięciu wskaźników empirycznych.

Unit of Analysis

Sample design

Type of the sample applied in the Study

Próba zastosowana w badaniach PGSS 1992-1999 jest wielostopniową losową próbą adresową mieszkań, dobieraną z operatu Głównego Urzędu Statystycznego. Spośród dorosłych członków każdego z gospodarstw domowych ankieter wybierał losowo jedną osobę jako respondenta. Badanie objęło wyłącznie osoby pełnoletnie (mające w momencie badania ukończone 18 lat). Liczebność dobranej próby w latach 1992-1995 wynosiła 2000, a w roku 1997 i 1999 - 3200 gospodarstw domowych.

1.1 Dobór gospodarstw domowych

Procedura doboru próby ma charakter kilkustopniowy. Populację podzielono na trzy segmenty: wielkomiejski (miasta powyżej 100 tysięcy mieszkańców), miejski (miasta do 100 tysięcy mieszkańców) i wiejski. W pierwszej fazie obszar kraju podzielono na warstwy. W segmencie wielkomiejskim, warstwę stanowi każde miasto o liczbie mieszkańców powyżej 100 tysięcy, przy czym dla pięciu największych miast (Warszawa, Kraków, Łódź, Poznań, Wrocław) jako warstwy przyjęto dzielnice. W segmencie miejskim ustalono cztery warstwy dla klas miast o zbliżonej liczbie mieszkańców: do 9,999; od 10,000 do 19,999; od 20,000 do 49,999 i od 50,000 do 99,999. Segment wiejski podzielono na 8 warstw w badaniach 1992-1995, i 9 warstw w badaniu 1997 i 1999 utworzonych z grup sąsiednich województw.

Dalsza procedura losowania jest odmienna dla każdego segmentu. Z każdej warstwy segmentu wielkomiejskiego próbę gospodarstw domowych losowano w sposób bezpośredni, bezzwrotnie i z jednakowymi dla wszystkich gospodarstw domowych prawdopodobieństwami. W ten sposób otrzymano dla każdej warstwy liczbę gospodarstw domowych proporcjonalną do liczebności warstwy

W warstwach miejskich zastosowano dwustopniowy schemat doboru. W pierwszej kolejności wylosowano pewną liczbę miast w sposób zwrotny i z prawdopodobieństwem proporcjonalnym do liczby gospodarstw domowych w danej warstwie. Następnie w każdym wylosowanym mieście wylosowano w odpowiednią liczbę gospodarstw domowych w sposób bezzwrotny i z jednakowymi prawdopodobieństwami, w ten sposób łączna liczba wylosowanych gospodarstw jest proporcjonalna do ilości gospodarstw domowych w danej warstwie i wielkości warstw.

W każdej warstwie segmentu wiejskiego przeprowadzono losowanie trzystopniowe. Najpierw w każdej warstwie (regionie) poprzez losowanie zwrotne i z prawdopodobieństwem proporcjonalnym do liczby mieszkań w gminie wylosowano zadaną liczbę gmin. Następnie w każdej (jednokrotnie wylosowanej) wylosowanej gminie losowano jeden GUS-owski rejon spisowy. Rejon taki obejmuje małą wieś lub część dużej wsi. Rejony spisowe losowano z prawdopodobieństwami proporcjonalnymi do liczby gospodarstw domowych w rejonach spisowych gminy. Następnie z każdego rejonu spisowego wylosowano w sposób bezzwrotny i z jednakowym prawdopodobieństwem tę samą liczbę gospodarstw domowych.

Liczba gospodarstw domowych w losowanych warstwach, liczba miast losowanych w warstwach miejskich, liczba gmin (tym samym i rejonów spisowych) w warstwach miejskich, powoduje że każde z gospodarstw domowych znajdujących się w operacie losowania ma takie samo prawdopodobieństwa bycia wylosowanym. Zaznaczyć także należy, że zastosowana metoda doboru próby, uwzględnia na wszystkich etapach liczebność gospodarstw domowych, nie zaś liczbę ludności.

Zastosowana procedura doprowadziła do uzyskania 2000 dla badań przeprowadzonych w latach 1992-1995 i 3200 dla badań w roku 1997 i 1999 adresów gospodarstw domowych (mieszkań w budynkach wielorodzinnych lub domów jednorodzinnych). Ponieważ badania w latach 1997 i 1999 przeprowadzane są na dwu balotach (dwóch wariantach kwestionariusza), próba dla każdej z tych edycji podzielona jest na dwie równoliczne podpróby, z których każda posiada takie same parametry ze względu na procedurę doboru.

1.2. Dobór respondenta

Wszystkie wylosowane gospodarstwa domowe, zostały naniesione na specjalnie przygotowane karty doboru respondenta. Każda karta zawiera poza adresem, rubryki przeznaczone na wpisanie informacji o wszystkich osobach zamieszkujących pod danym adresem. Ankieter wypełnia wszystkie te rubryki po dotarciu pod wskazany adres. Dane osób mieszkających w danym gospodarstwie domowym wprowadzane są od osoby najstarszej do najmłodszej. Następnie ankieter ustala liczbę osób pełnoletnich. Liczba osób pełnoletnich stanowi podstawę wyboru jednej z osób jako respondenta, na podstawie specjalnej tabeli znajdującej na każdej karcie doboru respondenta. Wersja tablicy jest generowana indywidualnie dla każdej karty doboru, w celu zapewnienia pełnej losowości w ramach każdej klasy gospodarstw domowych z daną liczbą osób pełnoletnich.

Geographic coverage of the sample

Data collection methods were used for the study

The total number of starting or issued names/addresses and the total number of successfully completed

Substitution or replacement of respondents

Post-stratification weight

Factors considered at construction of the post-stratified weighting factor

1. Liczba osób pełnoletnich w gospodarstwie domowym - jako procedura korygująca nierówność szans bycia wylosowanym w gospodarstwach domowych o różnej liczbie osób pełnoletnich

2. Płeć

3. Wiek

4. Typ i wielkość miejscowości zamieszkania

Weighting or post-stratification strategy used

Istotną cecha próby w projekcie PGSS jest to, że dobierana jest jako próba gospodarstw domowych. Dopiero w ostatniej fazie doboru losowana jest respondent spośród jego pełnoletnich mieszkańców. W ten sposób dokonuje się przejścia z próby gospodarstw domowych do próby pełnoletnich osób. Jedną z konsekwencji tej procedury jest to, że szanse wylosowania poszczególnych osób do badania są odwrotnie proporcjonalne do liczby osób pełnoletnich w gospodarstwie domowym. Inaczej mówiąc im większa liczba osób zamieszkuje w danym gospodarstwie domowym, tym każda osoba ma mniejsze szanse bycia wylosowanym. W celu wyeliminowania tego odchylenia od struktury populacji stosuje się wagi proporcjonalne do liczby osób pełnoletnich w danym gospodarstwie domowym (informacja o ilości osób zamieszkałych w danym gospodarstwie domowym uzyskana jest podczas wywiadu).

Inną procedurą korygującą zastosowaną w badaniu PGSS, jest ważenie stratyfikacyjne, ma ono na celu dopasowanie struktury próby zrealizowanej do struktury badanej zbiorowości ze względu na następujące cechy społeczno-demograficzne: region zamieszkania, wielkość miejscowości, płeć i wiek. Niejednakowa realizacja badania powoduje, że struktura zrealizowanej próby odbiega, zwykle nieznacznie, od struktury badanej zbiorowości. We wszystkich edycjach PGSS zastosowano identyczną metodę ważenia stratyfikacyjnego uzyskanych rezultatów, opierając się na danych statystycznych pochodzących z publikacji: Rocznik Statystyczny Demografii, wydania z lat 1991,1992,1993,1994,1995,1997,1999 publikowany przez Główny Urząd Statystyczny.

Następujące cechy zostały uwzględnione w konstrukcji wagi stratyfikacyjnej: płeć (2 kategorie); wiek w trzech kategoriach: 18-29; 30-49; 50 i więcej lat (3 kategorie); typ miejscowości: ludność miejską podzielono na siedem kategorii w zależności od wielkości miasta, ludność wiejską na osiem regionów zamieszkania (w sumie 15 kategorii). Łącznie taki podział utworzył 90 polową tabelę, dla każdego z jej pól obliczono współczynnik odtwarzający relacje osób w populacji do liczby osób w zbadanej próbie, na ich podstawie utworzono stratyfikacyjny składnik wagi. Ostatnim etapem konstrukcji wagi jest jej normalizacja do liczebności próby zrealizowanej, oddzielna dla każdej edycji. Dzięki normalizacji, po przeważeniu rezultatów łączna liczba osób nie ulega zmianie.

Description of sample design

Fieldwork

Start and end dates of fieldwork

Interviewers required to

Minimum number of contact attempts

Interviews back-checked (e.g. supervisor checks later whether interview was conducted

Other information about the study

Pattern for data quotation

Dokumenty i publikacje, w których autorzy korzystają z danych PGSS - samodzielnie opracowanych na bazie zbioru danych - powinny zostać opatrzone następującym odwołaniem:

Bogdan Cichomski (kierownik programu), Tomasz Jerzyński, i Marcin Zieliński. Polskie Generalne Sondaże Społeczne: skumulowany komputerowy zbiór danych 1992-1999. Instytut Studiów Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2001.

Cytaty dotyczące bezpośrednio niniejszego opracowania (np. cytowanie rozkładu odpowiedzi na pytanie, brzmienia pytania, czy przywołanie podanych tu informacji na temat programu lub procedury badawczej) powinny zostać opatrzone następującym odwołaniem:

Bogdan Cichomski (kierownik programu), Tomasz Jerzyński, i Marcin Zieliński. Polskie Generalne Sondaże Społeczne: struktura skumulowanych wyników badań 1992-1999. Instytut Studiów Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2001.

Generally accessible publications that refer to this data

Data distribution

Data use restrictions